🦁 Türkçenin Önemli Sözlükleri Ve Yazarları

i76eYe. Prof. Dr. İsmail Parlatır* Türkiye Türkçesinin tarihi bildirime konu seçmem, aslında bir bakıma Türk Dil Kurumunda yürütmekte olduğumuz “Türkiye Türkçesi Sözlükleri Projesi”nin içinde yer alan çalışmaların bir alt bölümünü oluşturan “Türkiye Türkçesinin tarihi Sözlükleri” adlı alt projeyi tanıtmaktır. Bu projenin hedefi, Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşuna kadar yayımlanmış eski sözlüklerimizi buradaki iki dili sözlükleri kastetmiyoruz gün ışığına çıkarmak, onları orijinal metin yayını olarak bilim dünyasına sunmaktır. Ancak burada hemen şunu da vurgulayalım. Amaç sadece metin yayımı değil, bunları kullanılabilir, daha doğrusu yararlanılabilir bir biçimde yayına hazırlamaktır. Bunu gerçekleştirirken sözlükleri iki temel bölümde düzenlemeyi uygun bulduk. İlki yeni Türk alfabesine göre madde başlarını düzenlemek, ikincisi ise sözlüğün orijinal madde başlarını dizin olarak düzenlemek ve karşılarına okunuşlarını vermek. Böylece sözlükte yer alan varlıklarını hem kolayca okumak hem de yerlerini bulmak imkânı sağlanmış olacaktır. Ayrıca her sözlüğün sonuna “özel adlar dizini”. “arkaik kelimeler dizini” gibi değişik yararları içeren bölümlerin eklenmesi de uygun görülmüştür. Bu projede yer alan sözlüklere geçmeden önce Türkiye Türkçesinde, bir başka terimiyle Batı Türkçesinde yapılan sözlük çalışmalarını kısaca gözden geçirmek istiyorum. Bir anlamda ana çizgileriyle sözlükçülüğümüzün tarihî seyrini gözler önüne sermek istiyorum. Tarihi sözlüklerimiz denilince akla öncelikle “Divanü Lügati’t- Türk” geliyor. Divanü Lügati’t Türk yalnızca bir sözlük değil, Türkçenin zenginliğini işleyen folklorik bir kültür hazinesidir. Türkçenin Arap dili karşısında zengin bir dil olduğunu örneklemek amacını güttüğü için sözlük düzeninde de Arapçanın morfolojik yapısının izlerini görmek mümkün diyebiliriz. Kâşgarlı Mahmut, “en açık ve doğru dil –ancak bir dil bilip- Farslarla karışmayan ve yabancı ülkelere gidip gelmeyen kimselerin dilidir” diyor. Sözlüğün düzenlemesi konusunda da şunları söylüyor “ Ben bu kitabı hikmet, seci, atalar sözü, şiir, recez, nesir gibi şeylerle süsleyerek hece harfleri sırasınca tertip ettim” diyor ve kitabı sekiz bölümde topluyor Birincisi Hemze kitabıİkincisi Salim Kitabı İlletli harf olmayan kelimelerÜçüncüsü Muzaaf Kitabı Bir kelimede iki benzer harfe Kitabı İlk harfi İlletliBeşincisi Üçlüler KitabıAltıncısı Dörtlüler KitabıYedincisi Gunne Kitabı Genizden gelen harf bulunan kelimelerSekizincisi İlk Harekesiz Harfin Birleşmesi Kitabı Divanü Lügat’t-Türk’ten sonra ilk sözlük örneklerini Arapça ve Farsçadan çeviri yoluyla yapılmış denemeler olarak değerlendirmek gerekir. Şu eserler İlk akla geliverenler Ferişteoğlu Lügati- Ferişteoğlu AbdüllâtifLügat-i Şahidi- ŞahidîLügat-i Nimetullah- NimetullahCami’ü’l-Fürs-İbni KemalBahrü’l-Garaib-Lütfullah b. Yusuf HalimîMitahü’l-Lüga-Amasyalı Şeyh Mahmud b. Edhem Bu örnekler sonraki yüzyıllarda artarak devam edecektir. Üstelik İki dili sözlükler de yavaş yavaş görülmeye başlanacaktır. 19. yüzyılda baskı tekniklerinin gelişmesiyle sözlük türleri de artar. 1928 yılına kadar eski harflerle basılmış Türkçe sözlüklerin sayısının 250 civarında olduğu bu konuda yapılan çalışmalarla ortaya konulmuştur. Bu sözlükler arasında bizim konumuz içine giren sözlük sayısı ne yazık ki fazla değil. İlki “Lehçetü’l-Lügat”; “Şeyhülislâm Esat efendi’nin hazırlamış olduğu “Lehçetü’l-Lügat”tır. En gelişmiş olan da “Kamus-i Türkî”dir Kamus-i Türki’ye gelince “Türk” adını taşıyan bu ilk sözlüğümüz 20. yüzyılın başında yayımlanıyor. “Ön söz”ü ise ayrı bir değer taşıyor. Hem Türkçe, hem Türkçenin kolları, hem de sözlük anlayışı bakımından. Bu konuda Şemsettin Sami, sözlüğe girmesi gereken kelimeler konusunda şunları söylüyor “En garibi şurası ki havi oldukları kelimelerin yüzde sekseni asla lisanımızda kullanılmayan ve kullanılmasına da ihtiyaç olmayan lügat kitaplarına “Lügat-i Osmaniye” namı verilmiştir de sırf Türkçe kelimelerin zapt ve tefsiri “malûm-ı i’lâm” kabilinden addedilerek lüzumsuz ve faidesiz addolunmuştur… Lisanımız için tertip olunacak kamus bu lisanda müstamel, gerek Türkiü’l-Asl ve gerek Elsine-i Saireden mehuz kelimat ve ıstılahatın cümlesini cami ve lisanımızda müstamel olmayan kelimelerden arî olmalıdır.” Şemsettin sami, sözlüğüne verdiği Kamus-i Türkî kadını ise şöyle tartışıyor Bizce müstamel Lügat-i Arabiye ve Farsiyeyi cami olduğu hâlde, bu kitabın Kamus-i Türkî namıyla tesniyesine belki itiraz edenler bulunur. Lâkin lisanımız lisan-ı Türkidir. Bu lisana mahsus lügat kitabına dahi başka isim düşünmek abestir.” Burada Şemsettin Sami’nin “Türk” sözünü ısrarla kullanmasına dikkatiniziçekmek istiyorum. Gene Türk adını kullanan Hüseyin Kâzım Kadri’nin 4 ciltlik Türk Lügati de burada adının anılması gereken önemli bir eser. Onun ayrıcalığı lehçeler arası ve ansiklopedik, hatta folklorik özellik taşıması. Yüzyılın başında adı anılması gereken önemli sözlüklerimiz de gelişi Ali Nazima-Reşat faikın hazırladığı Mükemmel Osmanlı Lügati 1901; İbrahim Cudi’nin Lügat-i Cudi 1916 si; Mehmet Salahî’nin Kamus-i Osmani 1895-1904 si ilk akla geliveren eserlerdir. Adından çok söz ettiren, fakat yayın hayatına bir türlü çıkma fırsatı bulamayan Veled Çelebi Sözlüğü’nün de varlığını dile getirelim. Türk dil Kurumunun kuruluşundan sonra ve bu Kurumun aslî görevleri arasında yer alan Türkçe Sözlük hazırlama görevini üstlenmesi ile 1944 yılında ilk baskısını yaparak bu görevini yerine getirmeye başlaması ile buraya kadar adını andığımız sözlükler, artık literatüre “tarihi sözlükler” olarak geçecektir. İşte bu proje çerçevesinde yayına hazırlanmak üzere tespit edilen ve ısmarlanan tarihi sözlüklerimiz şunlardır Basılan en eski sözlük, İlk matbu eserlerimiz arasında da adı geçen Vankulu Lügati’dir. Ebu Nasır İsmail bin Hammat el- Cevheri’den “Tercüme-i Sıhah-i Cevheri” adıyla dilimize aktaran Mehmet bin Mustafa el- Vanî’ Vanlı olmasından dolayı eser kısaca Vankulu Lügati olarak anıla gelmiştir. Yayımlanış tarihi ise Darü’l-Tıbaati’l-Mamure’de 1111/1729’da ikinci baskısı 1170/1756; üçüncü baskısı 1217/1802 tarihinde gerçekleştirilmiştir. Bundan sonraki eserleri şöyle sıralayabiliriz 1. Lehçetü’l-Lügat Şeyhülislâm Esat efendi’nin bu eseri 1844’te yayımlanmıştır. Bu sözlük Doç. Dr. Ahmet KIRKILIÇ tarafından yayıma hazırlanmış Kitab-ı Müntehabat-ı Lügat-i Osmaniye Halil adlı bir zata ait bu eser 1852’de yayımlanmış sonradan birçok baskısı yapılmıştır. Bu sözlük William Redhouse’un eseri olarak gösterilmektedir.3. Lügat-iKamus Ahmet Lütfi Efendi tarafından hazırlanmış ve 1870 yılında Zübdetü’l-Lügat Hüseyin Remzi’nin 1871’de hazırladığı bu eser, sonradan Lügat-i Remzi 1888 ve Ünsü’l-Lügat 1890 adı altında iki ayrı baskı olarak da Lehçe-i Osmanî Ahmed Vefik Paşa’nın bu eseri 1876’da Mir’atü’l-Lügat 1877’de Mehmet Rıfat tarafından Lügat-i Ebuzziya Ebuzziya Tevfik Bey esri 1890’da Lügat-i Şemsettin1891’de Lügat-i Naci Muallim naci’nin 1891’de hazırlamaya başladığı ve Müstecabizade İsmet’in tamamladığı bu eser çok Kamus-ı Osmanî Mehmet Salahi’nin 1896’da başlayıp 1904’te tamamladığı bu eser 4 Kamus-ı Türkî Şemsettin Sami’nin hazırladığı bu eser 1901’de Mükemmel Osmanlı Lügati Ali Nazima ve Reşat tarafından hazırlanmış ve 1902’de Resimli Kamus-i Osmanî Ali Seydi 1909’da Lügat-i Cudi 1916’da Büyük Türk Lügati İlk iki cildi 1927’de eski harflerle, son iki cildi yeni harflerle Velet Çelebi Sözlüğü El yazması olarak 10 ciltte eser Türk Dil Kurumu Kütüphanesindedir. Bunların dışında Ahmet asım efendi’nin Burhan-ı Katı 1797 ve Kamusü’l-Muhit 1814-17 adlı iki eseri ile Ahteri Mustafa Şemsettin’in Ahteri-yi Kebir 1826’ini de bu proje çerçevesinde iki dilli sözlükler gibi görünürlerse de çeviricilerinin kattıkları ve dilimize getirdiği yeni değerler bakımından ayrı bir önem kazanmışlardır. Özet olarak şunu vurgulamak dilinin ve Türkiye Türkçesinin zengin dil malzemesi olarak dil tarihimizde yerini almış bulunan bu tarihi sözlüklerimizi günümüz Türkçesine aktarmak ve onları kullanılabilir hâle getirmek, hem bugün için artık kendilerinden istifade etmenin âdeta imkânsız bulunduğu bu sözlükleri ortaya çıkarıp araştırıcıların ve aydınların hizmetine sunmayı milli bir görev olarak nitelemek hem de Türkiye Türkçesinin söz varlığını ortaya koymada önemli bir hedef ve zaruri bir çalışma olarak değerlendirmek gerekir inancında olduğumuzu vurgulamak isterim. Dil ve Tarih- Coğrafya Fakültesi. Türk Dili ve Edebiyat Bölümü Öğretim Üyesi. Ankara. TÜRKİYE. e-kaynak İlk iki yazıda Dil Devriminin yapılma nedenlerini ve hedeflerini ifade etmeye çalışmıştık. Bu yazıda Türkçenin önündeki güncel sorunları tespit etmeye ve bu sorunlara çözümler üretmeye çalışacağız. Güncel sorunları birkaç başlıkta toparlayacak olursak; 1 Ödül kurumlarının niteliği yok edildi ve bu kurumları edebiyat mafyaları ele geçirdi. Yeni ödül kurumları oluşturmalı ve bu ödül kurumlarında liyakat sağlanmalıdır. 2 Eğitim sisteminin özelleştirilmesi, eğitim kalitesinin azaltılması sonucunda anadil öğrenimi ve düzgün kullanımı azaldı. 3 Türkçenin yıllardır yaşadığı ortak yazım ve imlâ ölçütleri sorunu arttı ve artmaya da devam ediyor. Bugün hâlâ anlaşılır örnekleri olan, kesin, köşeli ve herkesçe bilinen bir yazım ve imlâ kılavuzu yok. Olan kılavuzlar ise kurumdan kuruma farklılıklar gösteriyor. Millî Eğitim Bakanlığı’nın ayrı, Türk Dil Kurumu’nun ayrı, Genelkurmay’ın ayrı, basın-yayın kuruluşlarının ayrı, Dil Derneği’nin ayrı yazım ve imlâ kuralları var. Bu konuda hızla tekleştirmeye gidilmesi gerekir. 4 Yabancı sözcükler ve yabancı ekler dilimize girmeye devam ediyor ancak bir farkla. Yeni dönemde giren sözcükler Türkçeleşmiyor. Örneğin, “-ing” ekinin “-yor” veya “-cı”, “-çi” ekleri yerine kullanılması. Alıntı kelimeler ve ekler doğrudan doğruya ve köklerine bağlı olarak dilimizde yer ediniyor. Bu konuda Atatürk’ün Geometri kitabı ve elbette Köksal’ın ürettiği sözcükler, Türkçe karşılık bulma konusunda eşsiz örneklerdendir. 5 Dildeki yozlaşmadan söz edildiğinde ilk akla gelen yabancı isimli tabelalardır. Bu dilde yozlaşmayı getirmez ancak Türkçenin tekliğine ve bütün ülkede ortak dil olarak kullanılması iradesine zarar verir. Fakat yabancı dilde yazılmış tabela asıldı diye Türkçenin yapısı bozulmaz. 6 Prof. Dr. Kemal Ateş Hocamız Saklı Sözcükler kitabıyla dilimizde en önemli öğenin ekler olduğunu ve bu eklerin korunması, kaybolmaması gerektiğini ortaya koymuştu. Vatan Partisi Genel Başkanı Doğu Perinçek “Türkçe Kökler” kitabıyla dilimizdeki eklerin işlerliğini bir kez daha hatırlatmış oldu. Dilimizdeki ekler kataloglanmalı ve bir veri tabanı haline getirilmelidir. 7 Hızla, tematik sözlükler yapılmalıdır. Koronavirüs terimleri, medya kavramları gibi tematik sözlükler yapılabilir. Türklerin ciddi bir sözlükçülük geleneği vardır. Ayrıca derleme ve tarama sözlükleri bu kapsamda değerlendirilmelidir. 8 Türk Dil Kurumu’nun internet sözlüğü ve yazım kılavuzu geliştirilmelidir. Sözcüklerin kullanımı için verilen örnekler yetersizdir. Aynı şekilde yazım kurallarında da verilen örnekler açıklayıcı değildir. 9 Türkiye’de yayın yapan bütün internet sitelerine, bütün mesajlaşma uygulamalarına Türkçe kurallara uygun yazılımların geliştirilmesi tavsiyesi verilmeli ve bu süreç takip edilmelidir. 10 Üniversitelerdeki Türk Dili ve Edebiyatı bölümlerinde fiil çekimletmek, zamir ezberletmek yerine metin ve içerik odaklı bir öğretim faaliyeti şarttır. Türk Dilleri tarihten ve coğrafyadan ayrı düşünülemez. Bu niteliği sağlayamayacak, ihtiyaç fazlası durumunda olan bölümler kapatılmalıdır. Son söz Türkçenin güncel sorunlarını ve kısaca çözüm önerilerini 9 maddede tespit etmeye çalıştık. Bu 9 maddenin her biri ayrı ayrı tartışmaları beraberinde getirir. Bugün Türkçe için en büyük ihtiyaç yeni bir dil devrimidir. Dil meselesi, Türkiye’nin bağımsızlık ve çağdaşlaşma mücadelesinin içinde önemli bir yere sahiptir. Vatansever Türk aydınları, yazarları, akademisyenleri ve Türk devletinin ilgili kurumları bu devrimi başlatacak iradeye sahiptir. Merhaba arkadaşlar size bu yazımızda Türk Dili ve Edebiyatı Konuları hakkında bilgi vereceğiz. Yazımızı okuyarak bilgi sahibi olabilirsiniz. İlk Örneklerden Günümüze Türkçe’nin Önemli Sözlükleri Nedir? sorusunun cevabı aşağıda sizleri bekliyor İlk Örneklerden Günümüze Türkçe’nin Önemli Sözlükleri Divanü Lügati’t Türk Mukaddimetü’l Edeb Codex Cumanicus Muhakemetü’l Lugateyn Kitab-ı Lugat-ı Vankulu Tuhfe-i Vehbi Lehçe-i Osmanî Lugat-i Naci Kamûs-ı Türkî Radloff Lügati TDK Türkçe Sözlük Genel Ağ Sanal Ortamdaki Sözlükler 1. Divanü Lügati’t Türk Bugün bilinen ilk Türkçe sözlük olan Divanü Lügati’t Türk, Kaşgarlı Mahmut tarafından 1072-1074 yılları arasında yazılmıştır. Araplara hem Türkçe öğretmek hem de Türkçenin de oldukça gelişmiş bir dil olduğunu göstermek amacıyla yazılmış olan sözlükte yaklaşık olarak 7500 kelime yer almaktadır. Eser sadece sözlük değil aynı zamanda dönemin sözlü ürünleri olan şiir ve atasözlerini içeren bir antoloji kitabı özelliği taşımaktadır. Ayrıca dönemin Türk boylarının yaşadığı yerleri gösteren bir haritayı da içeren sözlüğün kıymeti çok fazladır. Daha fazla bilgi için Divanü Lügati’t Türk başlıklı makalemize göz atabilirsiniz. Yazar Kaşgarlı Mahmut Yazılış Tarihi 1074 2. Mukaddimetü’l Edeb Zemahşerî tarafından 12. yüzyılda Türkçe, Arapça, Farsça ve Moğolca şeklinde hazırlanmış bir sözlük kitabıdır. Harezm şahının isteği üzerine Türklere Arapçayı öğretmek amacıyla hazırlanmış olan sözlük uzun bir süre medreselerde ders kitabı olarak kullanılmıştır. Sözlük toplamda beş bölümden oluşur İsimler, fiiller, harf­ler, isim çekimi ve fiil çekimi. Yazar Zemahşeri Yazılış Tarihi 12. yüzyıl 3. Codex Cumanicus Karadeniz’in kuzeyinde yaşayan Kıpçak Türklerinin dilini Hristiyan din adamlarına öğretmek amacıyla İtalyan ve Almanlar tarafından hazırlanmış bir sözlüktür. İki bölümden oluşan sözlüğün adı Latincedir ve anlam olarak “Kuman Kitabı”nı ifade eder. Eserin içerisinde Türkçe ve Latince sözlükler, metin örnekleri ve gramer bilgileri yer almaktadır. Sözlük yaklaşık olarak 60 yılda birçok kişinin yazdıkları parçaların bir araya getirilmesiyle oluşturulmuştur. Yazar İtalyanlar – Almanlar Yazılış Tarihi 14. yüzyıl 4. Muhakemetü’l Lugateyn 15. yüzyılda Ali Şir Nevaî tarafından Türkçenin Farsçadan üstünlüğünü ortaya koymak adına yazılmış bir eserdir. Aslında bir dil bilgisi kitabı olan Muhakemetü’l Lugateyn eserinde yazar, Türkçe hakkındaki görüşlerini ortaya koymuş, Türkler sosyal, siyasi, ekonomik ve kültürel yaşantısı hakkında bilgi verirken çok sayıda kelimeye değinip anlamlarını kullanımlarıyla birlikte verdiğinden eser aynı zamanda bir sözlük olarak kabul görmüştür. 1499 yılında eserini tamamlayan yazar Türkçenin Farsça karşısında değersiz görülmesine karşı çıkarak edebi bir dil olarak Farsçadan daha üstün bir dil olduğunu ortaya koymak istemiştir. Yazar Ali Şir Nevaî Yazılış Tarihi 15. yüzyıl 5. Kitab-ı Lugat-ı Vankulu 16. yüzyılın ünlü bilginlerinden Vankulu Mehmet Efendi tarafından 1589 yılında başka bir eserden çeviri olarak oluşturulmuş sözlük kitabıdır. Müteferrika matbaasından basılan ilk eser olan Kitab-ı Lugat-ı Vankulu, 500 adet olarak çoğaltılmıştır. Arapça-Türkçe olarak oluşturulan eserin içerisinde 45 bini aşkın madde bulunmaktadır. Yazar Vankulu Mehmet Efendi Yazılış Tarihi 16. yüzyıl 6. Tuhfe-i Vehbi Sümbülzade Vehbi tarafından yazılmış manzum Farsça-Türkçe sözlüktür. Yazar Sümbülzade Vehbi Yazılış Tarihi 18. yüzyıl 7. Lehçe-i Osmanî 1876 yılında Ahmet Vefik Paşa tarafından hazırlanmış ve Osmanlı Lehçesi manasına gelen sözlük kitabı, iki ciltten oluşmaktadır. Sözlükte Arap alfabe sistemine göre dönemin örnek Türkçe cümleleri listelenmiştir. Birçok Türkçe sözcüğün yer aldığı sözlük daha sonraki yıllarda yazılan sözlüklere de kaynaklık etmiştir. Yazar Ahmet Vefik Paşa Yazılış Tarihi 1876 8. Lugat-i Naci Muallim Naci tarafından 1890 yılında hazırlanan Lügat-i Naci adlı sözlük kitabı, Osmanlıcadaki birçok Arapça ve Farsça kelimelerinin karşılıklarını içermektedir. Muallim Naci’nin ölümünden sonra 1894 yılında yayımlanan sözlükte aynı zamanda Batı dillerinden Türkçeye girmiş sözcüklerle birlikte toplamda 18 bin madde başı sıralanmıştır. Yazar Muallim Naci Yazılış Tarihi 1890 9. Kamûs-ı Türkî 1899 yılında Şemsettin Sami tarafından hazırlanmış olan sözlük, dönemin en başarılı çalışmalarından birisi olmuştur. Adında “Türk” kelimesini barındırıp Türkçeden Türkçeye şeklinde hazırlanan ilk sözlük kitabı olan Kamûs-ı Türki’de Şemsettin Sami, Türkçeye dahil olmamış Arapça ve Farsça kelimeleri elemiş ve Türkçe kökenli kelimelere öncelik vermiştir. Yabancı kelimeler yerine Türkçe kelimeleri ön plana çıkarması bakımdan önemli bir eserdir. Yazar Şemsettin Sami Yazılış Tarihi 1899 10. Radloff Lügati Dünyaca ünlü Türkolog olan Friedrich Wilhelm Radloff tarafından çalışmaları 1893 yılında başlanan ve 1911 yılında bitirilmiş olan sözlük toplamda dört ciltten oluşmaktadır. 40 farklı lehçeden ve ağızdan oluşan bir içeriğe sahiptir. 11. TDK Türkçe Sözlük Cumhuriyet Dönemi’nde dil alanında yapılan yenilikler ve çalışmalarla sözlükçülük geleneğinde önemli gelişmeler görülmüştür. Türkçeye ait önceki kaynaklar ile yerel ağızlardaki kelimelerin tespit edilmesiyle ilgili Türk Dili Tetkik Cemiyeti sonradan Türk Dil Kurumu çalışmalar yaparak büyük bir sözlük hazırlamaya başlamıştır. TDK tarafından yapılan çalışmalarla günümüzde de gelişmeye devam eden Türkçe Sözlük, birçok ihtiyacı karşılayacak niteliğe sahiptir. 11. Genel Ağ Sanal Ortamdaki Sözlükler Türk Dil Kurumu, bugüne kadar yapmış olduğu çalışmaları internet ortamından da yayımlayarak ulaşılabilirliği arttırmıştır. Basılı kaynakların dışında Sesli Türkçe Sözlük, kelimelerin telaffuzu noktasında da önemli bir çalışma olarak ön plana çıkıyor. 12. Sınıf Edebiyata Giriş Konu Anlatımı Tıklayınız 12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Konuları için Tıklayınız 12. Sınıfta Yer Alan Diğer Ders ve Konuları için Tıklayınız “Türkçenin Sözlükleri” oldukça geniş ve yüzlerce yıl geçmişe dayanan bir konu başlığıdır çünkü Türklerde sözlükçülük geleneği oldukça eskidir. Neredeyse yıllık bir geçmişi olan Türkçe Sözlükler listemizi şu şekilde sıralayabilirizTürkçe Sözlükler İlk Örneklerden Günümüze Türkçenin Önemli Sözlükleri1. Divanü Lügati’t TürkBugün bilinen ilk Türkçe sözlük olan Divanü Lügati’t Türk, Kaşgarlı Mahmut tarafından 1072-1074 yılları arasında yazılmıştır. Araplara hem Türkçe öğretmek hem de Türkçenin de oldukça gelişmiş bir dil olduğunu göstermek amacıyla yazılmış olan sözlükte yaklaşık olarak 7500 kelime yer sadece sözlük değil aynı zamanda dönemin sözlü ürünleri olan şiir ve atasözlerini içeren bir antoloji kitabı özelliği taşımaktadır. Ayrıca dönemin Türk boylarının yaşadığı yerleri gösteren bir haritayı da içeren sözlüğün kıymeti çok fazladır. Daha fazla bilgi için Divanü Lügati’t Türk başlıklı makalemize göz Kaşgarlı Mahmut Yazılış Tarihi 10742. Mukaddimetü’l EdebZemahşerî tarafından 12. yüzyılda Türkçe, Arapça, Farsça ve Moğolca şeklinde hazırlanmış bir sözlük kitabıdır. Harezm şahının isteği üzerine Türklere Arapçayı öğretmek amacıyla hazırlanmış olan sözlük uzun bir süre medreselerde ders kitabı olarak kullanılmıştır. Sözlük toplamda beş bölümden oluşur İsimler, fiiller, harf­ler, isim çekimi ve fiil Zemahşeri Yazılış Tarihi 12. yüzyıl3. Codex CumanicusKaradeniz’in kuzeyinde yaşayan Kıpçak Türklerinin dilini Hristiyan din adamlarına öğretmek amacıyla İtalyan ve Almanlar tarafından hazırlanmış bir sözlüktür. İki bölümden oluşan sözlüğün adı Latincedir ve anlam olarak “Kuman Kitabı”nı ifade içerisinde Türkçe ve Latince sözlükler, metin örnekleri ve gramer bilgileri yer almaktadır. Sözlük yaklaşık olarak 60 yılda birçok kişinin yazdıkları parçaların bir araya getirilmesiyle İtalyanlar – Almanlar Yazılış Tarihi 14. yüzyıl4. Muhakemetü’l Lugateyn15. yüzyılda Ali Şir Nevaî tarafından Türkçenin Farsçadan üstünlüğünü ortaya koymak adına yazılmış bir eserdir. Aslında bir dil bilgisi kitabı olan Muhakemetü’l Lugateyn eserinde yazar, Türkçe hakkındaki görüşlerini ortaya koymuş, Türkler sosyal, siyasi, ekonomik ve kültürel yaşantısı hakkında bilgi verirken çok sayıda kelimeye değinip anlamlarını kullanımlarıyla birlikte verdiğinden eser aynı zamanda bir sözlük olarak kabul yılında eserini tamamlayan yazar Türkçenin Farsça karşısında değersiz görülmesine karşı çıkarak edebi bir dil olarak Farsçadan daha üstün bir dil olduğunu ortaya koymak Ali Şir Nevaî Yazılış Tarihi 15. yüzyıl5. Kitab-ı Lugat-ı Vankulu16. yüzyılın ünlü bilginlerinden Vankulu Mehmet Efendi tarafından 1589 yılında başka bir eserden çeviri olarak oluşturulmuş sözlük kitabıdır. Müteferrika matbaasından basılan ilk eser olan Kitab-ı Lugat-ı Vankulu, 500 adet olarak çoğaltılmıştır. Arapça-Türkçe olarak oluşturulan eserin içerisinde 45 bini aşkın madde Vankulu Mehmet Efendi Yazılış Tarihi 16. yüzyıl6. Tuhfe-i VehbiSümbülzade Vehbi tarafından yazılmış manzum Farsça-Türkçe Sümbülzade Vehbi Yazılış Tarihi 18. yüzyıl7. Lehçe-i Osmanî1876 yılında Ahmet Vefik Paşa tarafından hazırlanmış ve Osmanlı Lehçesi manasına gelen sözlük kitabı, iki ciltten oluşmaktadır. Türkçeden Türkçeye şeklinde hazırlanan ilk sözlük olması bakımından önemlidir. Sözlükte Arap alfabe sistemine göre dönemin örnek Türkçe cümleleri listelenmiştir. Birçok Türkçe sözcüğün yer aldığı sözlük daha sonraki yıllarda yazılan sözlüklere de kaynaklık Ahmet Vefik Paşa Yazılış Tarihi 18768. Lugat-i NaciMuallim Naci tarafından 1890 yılında hazırlanan Lügat-i Naci adlı sözlük kitabı, Osmanlıcadaki birçok Arapça ve Farsça kelimelerinin karşılıklarını içermektedir. Muallim Naci’nin ölümünden sonra 1894 yılında yayımlanan sözlükte aynı zamanda Batı dillerinden Türkçeye girmiş sözcüklerle birlikte toplamda 18 bin madde başı Muallim Naci Yazılış Tarihi 18908. Kamûs-ı Türkî1899 yılında Şemsettin Sami tarafından hazırlanmış olan sözlük, dönemin en başarılı çalışmalarından birisi olmuştur. Adında “Türk” kelimesini barındırıp Türkçeden Türkçeye şeklinde hazırlanan Kamûs-ı Türki’de Şemsettin Sami, Türkçeye dahil olmamış Arapça ve Farsça kelimeleri elemiş ve Türkçe kökenli kelimelere öncelik vermiştir. Yabancı kelimeler yerine Türkçe kelimeleri ön plana çıkarması bakımdan önemli bir Şemsettin Sami Yazılış Tarihi 18999. Radloff LügatiDünyaca ünlü Türkolog olan Friedrich Wilhelm Radloff tarafından çalışmaları 1893 yılında başlanan ve 1911 yılında bitirilmiş olan sözlük toplamda dört ciltten oluşmaktadır. 40 farklı lehçeden ve ağızdan oluşan bir içeriğe TDK Türkçe SözlükCumhuriyet Dönemi’nde dil alanında yapılan yenilikler ve çalışmalarla sözlükçülük geleneğinde önemli gelişmeler görülmüştür. Türkçeye ait önceki kaynaklar ile yerel ağızlardaki kelimelerin tespit edilmesiyle ilgili Türk Dili Tetkik Cemiyeti sonradan Türk Dil Kurumu çalışmalar yaparak büyük bir sözlük hazırlamaya başlamıştır. TDK tarafından yapılan çalışmalarla günümüzde de gelişmeye devam eden Türkçe Sözlük, birçok ihtiyacı karşılayacak niteliğe Genel Ağ Sanal Ortamdaki SözlüklerTürk Dil Kurumu, bugüne kadar yapmış olduğu çalışmaları internet ortamından da yayımlayarak ulaşılabilirliği arttırmıştır. Basılı kaynakların dışında Sesli Türkçe Sözlük, kelimelerin telaffuzu noktasında da önemli bir çalışma olarak ön plana ÇEKEBİLECEK YAZILAR ⇒ PDF / Slayt ⇒ Ders Konuları ⇒ TYT Türkçe ⇒ AYT Edebiyat 331 Önceleri sözlük yerine “ lügat “ veya “ kamus “ sözcükleri kullanılırdı. Divanü Lügati’t – Türk Türk dilinin ilk sözlüğüdür. Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılmış 1074’te tamamlanmıştır. Araplara Türkçe öğretmek amacıyla Arapça yazılmıştır. 7500 kelime açıklanmıştır. Eser; bütün Türk illerininden bahsetmesi, Türklerin tarihi hakkında bilgi vermesi, gelenek ve görenekleri anlatması bakımından sadece bir sözlük değildir, Türk kültürünün taşıyıcısı – Edeb Harezm sahasında hazırlanmış bu sözlük, Türklere Arapça öğretmek amacıyla Zemahşeri tarafından 12. yüzyılda kaleme alınmıştır. Codex Cumanicus Kıpçak Türklerinin dilini Hristiyan din adamlarına öğretmek amacıyla İtalyanlar ve Almanlar tarafından parça parça yazılan ve yaklaşık 60 yılda ortaya çıkan sözlüktür. Eser Latin alfabesi ile 14. yüzyılda Lügateyn 15. yüzyılda Ali Şir Nevai tarafından Türkçenin Farsçadan üstün bir dil olduğunu kabul ettirmek amacıyla yazılmıştır. Aslında bir dil bilgisi kitabı olan eserde Türklerin siyasi, ekonomik ve sosyal yaşantısı hakkında bilgi verilmiştir. Lehçe- i Osmani 1876’da Ahmet Vefik Paşa tarafından iki cilt olarak Arap alfabe sistemine göre düzenlenmiştir. Daha sonra yazılacak Türkçe sözcüklere kaynaklık yapmıştır. Lügat-i Naci 1890 yılında Muallim Naci tarafından hazırlanmıştır. Sözlükte toplam 18 bin madde başı sözcük vardır. Yazar, Batı dillerinden geçen sözcüklere de yer vermiştir. Kamus – i Türki 1899 yılında Şemsettin Sami tarafından kalrme alınan bu sözlük dönemin en başarılı sözlüğüdür. Adında Türk geçen ilk sözlüktür. Yazar, Türkçede kullanılmayan Arapça ve Farsça sözcükleri esere dahil etmemiş eseri Türkçeden Türkçeye şeklinde Türkçe Sözlük Cumhuriyet’in ilanından sonra Türk Dil Kurumu tarafından hazırlanan ve halihazırda üzerinde çalışılmaya devam eden sözlük, birçok ihtiyaca cevap Ağ Sanal Ortamdaki Sözlükler TDK’nin sözlük alanında yaptığı çalışmaları internette yayımlamasıyla ortaya çıkmıştır. Bilgileri, tanımları ve önemli ipuçlarını öğrendikten sonra, soruların içinde nasıl yer aldığını görmen gerekli. MEB Kaynaklarına da incelemen faydalı olabilir. Yazı dolaşımı

türkçenin önemli sözlükleri ve yazarları